Der olle Schulte – „Erv-Gerichts-Lehn-Schulte“
Al an de achzig Joahre old
Sitt hingern Kachel Dag un Nacht un – schriewet,
– As’t met Pleen up’t Feld nich mehr recht gehn will –
Schriewet – wie e’t selmer seit:
„Voar sine Kinger!“
Wat hei woll schriewen künn‘, ’n oller flämscher Bure? –
Sou denkt woll menger, der doa meent,
’n Bure künn‘ dat nich! –
Hei schriewet – un wat hei schreef,
Dat is sou scheen,
Dat Schennres kumm te lesen:
Hei schriewet wat van heеm,
Van sine Voarfoahrn, van sin‘ Voader, sine Mudder,
Ook wat van olle olle Tid,
As se ut Flandern koamen,
Wat Grootvoader noch vertellt em hät,
Un wat in’t Dorp passiert is,
Un wie de Welt harr utgesiehn,
To sine Tid, as hei noch jung woar.
‚t woar jou no nich te lange hä
Der groote beese Krieg van 30 Joahre,
Un no nich lange pleet e met’n Plug de Foahre
Up menget Sticke, dat verwiestet lag,
Dat wedder Korn künn‘ wachsen
Voar’t liewe, liewe Brod.
Un as hei fartig is
Un ganze Bieker hadde tesamm‘ geschräwen,
Doa geht e hen bei’n Kister,
Der noch sin Handwark driewet as Dischler,
Wil ’n de Kerch un Schule nich künn nähr’n.
Een liewer Freind woar’t em gewurr’n,
Der em ook menget hulp bei’t Schriewen,
Dat Schultenamt te fihr’n.
Un „Nabber“ hen, un „Nabber“ wedder
Sou geht dat räwwer un näwwer.
Un as der eerschte Soahn geboarn bei Schulten,
Der ’n Stamm sall hoall’n,
Un ook bei Kistersch koam der Stork,
Doa gung’t ook van de Deepe an:
„Vadder“ hen, un „Vadder“ hä.
Sou „Nabber“ hen, un „Nabber“ hä
Un „Vadder“ hen, un „Vadder“ wedder
Sou gung dat räwwer un näwwer.
„He, Nabber!“ – seit der Schulte – „Meester!“ – „Vadder!“
Kinnst ’n Schrank mei moaken,
’n Schrank, ’n rechten scheen‘ voar mine Bieker,
Dat se, wenn ik nu starwen dhu, — de Tid kummt ran! –
Doa alle upgehoawen bliewen.“
Un Meester Schoch, Meester in de Warkstatt mehr
As in de Schule,
Der krempt de Armel up, as sill’t glei losgehn,
Un seit to em:
„Jou, Vadder! gärne, Nabber! gärne! Warr‘ ik moaken!
To Wihnacht is e fartig.
Scheen‘ Dank ook, Nabber, voar de Ehre!“ –
Der olleSchulte brengt de Brett
Van’n Bär-Boom, den e geschloan hät
Un te Brett geschnäd’n.
Denn ville sonne olle Beeme, olle mächdge, groote Beeme
Stunn‘ noch lange hingene in’n Goar’n
Bei’n ollen Schultenhoff.
Un Meester Schoch geht an de Arbeed,
Den Biekerschrank te moaken.
Kiek an! Doa steht e noch
Noa mehr as zwee moal hunnert Joahre!
Wat ’s dat voar ’n Meesterstick,
As ik sust no nich gesiehn hä!
Un kinnst mei dusend Doahler gän,
Den gä’k nich hä, den gä’k nich hä,
Den Schrank van’n ollen Kister.
Kiek eener an: ’ne Klappe dran doa voarne
As Disch tum Schriewen woll te bruken.
Moal upgeklappt:
Doa leit jou noch de Fedderspuhle,
Wumet der olle Schulte schreef,
Ut ’n Gänsefläel geschnäd’n.
Un doa: Doa leit ook noch de Schiewertoafel,
Die e brukkt voar sin‘ Notizen,
Wil’t Papier noch sehre roar un deier.
Un doa: Doa steht noch ’n Fatt voar Tinte,
Die e sich selwer moackt as wie de Fedder.
Un doa ook noch de Streisandbichse
Met witten Sand,
Wumet e kinn‘ dat frisch Geschräwene
Dreie moaken, as he’t sou dräwwer streit.
Un doa derbei ook noch ’ne Doase
Voar’n Schnupp-Doawack,
Wenn’t em moal nich geheier,
Un hei ne kleene Prise nemmt.
Un doa ook noch in’n Fach linker Hand
De olle kortsche Pipe
Met’n Kopp van Holz gemoackt ’n grooter Hersch drup,
Un der Doamacksbierl met ’n Pipenriemer,
Der Feiersteen met ’n Pinkstoahl
Te „Pinke Pinke moaken!“ dat de Funten springen,
Un der Schwamm dertu, der up’n Feiersteen geleit ward
Bei ‚t Funkenschloan.
Sou sitt e nu up sin‘ Schemmel
An sin‘ Schrank un schriewet,
Schriewet bes in de Nacht
Un ofte ook, bes’t wedder Morgen ward,
Der olle Richter-Schulte,
Bei’t Kienspoahn-Licht
Van’n Polder.
Der gefft dat Licht- wenn ook man spärlich! –
Un ook de Warme voar de groote Stuwwe,
Wu de Fammilie sich tesamm‘ fingt Oawens
Met Knecht un Moad as Husgesinn’e,
Die dertu geheern wie de Kinger.
Un doa – nu kiek moal doa! – doa stehn se alle noch
De Bieker, die em liev gewest sin,
Un wu e drin gelest hät.
Het sin nich ville, un luter frumme Bieker.
Owen drup up’n Schrank,
Wil’t te groot is un hei’t alle Doa’e brukkt,
Ten Buk
Sou groot un schwär, dat man’t kumm kann bär’n,
Met Deckel van Holz geschnäden un met Ledder äwertoa’n,
As sill’t noch dusend Joahre hoall’n un noch mehr,
Dat Buk, dat olle groote Buk,
Dat Buk der Bieker: Sine Biwel.
Un doa in’n Biekerschrank in’t Fach gestellt in Reih un Glied
Sou as de Kö‘ in’n Stall an de Kriwwe,
Die em Melk un Butter gä’n,
In Ledder van em selwst gebung’n,
Sou as he ook ‚t Toomtieg moackt voar sine Päre,
Feste un darw, dat ‚t ook hoald.
Groote Preddigt-Bieker, „Postill’n“ – ‚t Wort Goddes utgeleit,
Doatu ‚t Besangbuk un der Kleene Kaddechismes
Van’t heele Krietz in Dräsden rutgegä’n,
’n Rekenbuk sou dicke as hiede ’ne Biwel is.
Een Buk noch met Parregraafen,
Wat de Fläminger unger sich richd’n säl’n.
Un doa noch een Buk in ’n Futteroal
As Begleiter up alle Reesen,
Die e moackt,
Un wier’t ook man bes Wittenbarg an de Elwe
Noa’n Lug, noa sine Wäsen.

Met’n „Sunnenwiser“ drin,
Doa e sich mutt noa de Sunne richden,
Die de Tid em wist noch,
Wil e noch keene Uhr hät,
Die ’s noch te deier. –
Un met’n „Milenwiser“ ook, dat hei wisste,
Wie wit dat is bes hen noa Potsdamm, Celln-Barlin un Dresd’n,
Un wu de Postkutsche hoall’n dhut,
Un wenn se wedder affoahrt.
Un doatu „Reeselieder“ drin un „Gebede voar de Reese“.
„Jesus ! “ – sou hitt dat But! – „Jesus!
Der getreueste Gefährte und Helfer
zu Wаsser und Lande.“
Un doa – Wat’s dat? – ’n Dokterbuk? –
’n Dokterbuk bei’n Bure? –
’n Dokterbuk, wil hei mutt selwer ofte Dokter sin
Voar sine Liede un alle, die in’t Dorp noch woahn‘.
Die koam’n nich man, wenn ’n Strid is,
Den te schlichten to ärn Richter-Schulte,
Nei, ook sust in äre Reede un ook in Krankheed
Road te hol’n.
Drum hät ‚t der Meester nich vergät’n,
Kiek doa – glei newen’t Dokterbuk
Een kleener Schrank noch in’n Biekerschrank,
’ne richdige Aftheeke.
Doa hängt ook noch der Schlettel dran,
An’n Lock-Steen angebung’n,
Dat hei’n nich kinn verlier’n.
Un kiek moal eener an: Doa stehn ook noch
De Kruken van de Salwen voar Brand un voar Geschwiere,
Kleene schmalle Flaschen ook met Lewensgeist
Un schwarte Droppen.
Un doatu 3 – utgerekent 3! – Kastanjen
Gud voar de Gichd:
Man sackt se in de Hoasen up die Side,
Wu de Gichd sitt,
Un – denn helpt dat al!
„Gichd-Kedd’n“ kann man ook van moaken,
Die tiehn noch sedder.
Un doa? – Wat leit denn doa in de Aftheeke? –
Wat ’s dat? – ’n Steen?-
Un noch ’n Steen? – Un пoch ’n dritter? –
Brun – un gähl – un witt as’n Schimmel
Un luter Punkte drup up jed’n in 5 Reih’n:
„Kräten-Steene“.
„Kräten-Steene“, die e gefung’n hät in’n Sand.
„Kräten-Steene“, die der olle Schulte selwer brukkt
As ook sin oller Schäper Goddlof,
Wenn de Geschwullst sil fall’n bei Mensch un Veih,
Toa pust man eerscht – un denn gestreeken
Ganz lis un sachte —
Un sou ringsrum in’n Krees um het Beese
Met’n Kräten-Steen.
Sou lise – as Mudder streek de Bakken,
Un sou ganz sachte – ook Burenschritt is immer sachte! –
Un sou ringsrum, — as man ook ’n Umgang hoald um’n Altoar in de Kerche
Arnst un feierlich. –
Un: „Heele ward’t nu balle –
Un nu dhut ‚t nich mehr weih:
SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS“
Oh! Denkt woll menger: „Awergloowe!“ –
Jou! Hitt jei dat ruig Awer-Gloowe!
Ik denk: Den een‘ helpt ‚t Gifft van’n Dokter,
’n annern Isen
Un den: der Kräten-Steen,
Dat hei gesund künn‘ warr’n! –
Un die – sou hät mei ‚t Lewen gelehrt! –
Die Godd vergäten,
Die hän’t nich, wat hie hitt: „Awer-Geloowe“!
Kiek dea: Doa lei’n ook noch ’n poar Blädder
Van’n oll Schulte in‘ Biekerschrank
Ganz gähl al sin se wurrn
Un kumm te lesen noch,
Doa steht ‚t drup:
„90 Geheemnisse“:
„Bludstillung“ – „Voar de Geschwulst“ –
„Dat ’ne Wun’e nich mehr weih dhut“ –
„Wenn’t Veih te vill gefrät’n hät
Un upgeloopen is“ –
Un – noch vill mehr! – –
IIn doabei ook ’n „Reese-Segen“,
Den man seien mutt,
Eer man frih utgeht:
„Nu geh’k ut in Godds Geleet,
Behiede mei Godd, de heilige Dreifaldigkeed!
Jesus Christus is’n starker Mann:
Wer starker is as Godd un de heilige 3 Parsoan‘,
Der kumm hä un griep mei an!
Behiede mei Godd der Voader,
Godd der Soahn
un Godd der heil’ge Geist!
Oamen.“
Ik sett min Oamen ook doatu
Un denk‘: Ook Godd im Himmel
Seit doatu sin Oamen. –
Ik denk‘: Dat is ’n guder „Reese-Segen“,
Met den itk ook will gehn
As mine Oahnen:
„Jesus Christus is ’n starker Mann,
Wer starker is as Godd un de heilige 3 Parsoan‘,
Der kumm hä un griep mei an!“ –
Un woll dem, der sich doamet segenet,
As ook unse Dokter Martin Luther
Uns gelehrt hät
In sin’n Kleen’ Kaddechismus.
Gedruckt to Wittenbarg dorch Nikel Schirlenz Anno MDXXIX
Des Morgens wenn du uth dem bedde springest,
So schaltu dy segenen mit dem hilligen Crüße unde seggen:
„Des wolde Godt de Vader, de Sone unde de Hillige geist. Amen.“
Darna knyende edder stande den Loven unde dat Vader
unse spreken.
Unde denne mit frowden tho dynem arbeide geghan
unde ein ledt gesungen alse de Tein bade edder wat dyne
andacht gifft.
Des Avendes wenn du tho bedde gheist,
so schaltu dy segenen mit dem hilligen Crüße unde seggen:
„Des wolde Godt de Vader, de Sone unde de Hillige geist. Amen.“
Darna knyende edder stande den Loven unde dat Vaderunse spreken.
Unde denne flucks unde frölick geslapen
Ook ‚t Geheem-Fach hät der Kister-Meester nich vergäten,
Wu hiede noch der lezte Silwer-Doahler leit
Met ’n poar Kupper-Pennings,
Die der groote Krieg noa 30 Joahre
’n oll Schulte noch hadd‘ äwrig geloaten.
Nu siek man, siek! — Siek immer tu!
Wat de woll denkst,
Af de dat Fach süllst fing’n,
Wu der olle Schulte sin‘ Silwer-Doahler hät verstoaken! –
Un kinnst ’n ganzen Schrank umkehr’n,
Un kinnst ’n ganzen Schrank afsieken –
– Sou as ‚t „Finanzamt“ hiede kikkt,
Doa de Finannzen stehn bei uns sou schlecht,
Um ’n letzten blanken Doahler un ’n letzten Lapp’n
Noch rut te krei’ne van’n Bure! –
Un – warrscht ’n doch nich fing’n! –
„Doa leit e gud!“ – seit noch der olle Schulte sou voar sich hen,
As he ’n doa ringeleit, dat’n keener sülle fing’n –
„Doa leite gud !“ – „Doa! – Loatt’n leien!“
Un kummt moal wedder deire Tid – hei kennt se tu genou!
Denn mutt e rut un ook de Kupper-Pennings
Voar’t liewe, liewe Brod
Voar sine Frou un sine Kinger! –
Jou, woahrlich: Dat ’s ’n Meester – Stick
Der olle Biekerschrank:
Sou eenfach alles, alles praktisch,
Feste un darv woll alles,
Un doch – scheen! –
Sou meesterhaft gemoackt,
Dat man noch hiede vull Achdung steht doar’n ollen Kister,
Der doamet hät verdient sin bettken dreie Brod.
Ook noch ’ne Kummode ungene hät der Meester moakt,
Up die der Biekerschrank gesett is.
Met ’n Kasten voar Voaderns schwarten scheen‘ Sunndoas-Latz
Un Sammdkappe un Sunndoas Mitze voar’n Kerchgang.
Un eener noch voar äre Muddern
Voar är’n Muff un ‚t witte Schnippduk
Vei’t heil’ge Oawendmoahl
Un voar äre scheene bunte Dieker.
Un doa noch ’n dritter Kasten, leeger as de eerschten:
Doa leit der olle Schulte sine „Dokkemente“ rin,
De Hewelisten van de Steiern,
De groote Listen alle van’t Dorp un van’t Gemeen,
Un alle hän se vill te seien:
De Listen met de Noam’n van die,
Die lange al hie woahn‘,
Van de Fläming – Bure, van de vier Hüfener,
Un wie se ärn Hoff nei upgebout hän,
Van de Jung’n, die de Wertschaft zunter hän,
Van de Oll‘, die doa up äre Wertschaft noch up’n Uttog sitt’n.
De Noamen van die poar, die noch äwrig gebläwen sin
Van de eenstige Bevellkerung, die voardat hie gesäten:
Van de „Kossaaten“, die man in ’ne Kiete sitten
Un keene Hufe hän, keen eegen Land.
Van de Daeleehner, die in’t Dalehnerhus,
Wat der Bure gebout hät, woahn‘
An’t annere Enge van’t Dorp
Un bei de Bure up Arbeed gehn voar’t Daeloahn.
Van de Knechte un Mäde, die bei’n Bure dien‘.
Van de Handwarker, die speeder tugetoahn sin, as:
– Aelmoaker,
– Huf- un Waffen-Schmedt,
– Stellmoaker,
– Timmermann un
– Dischler.’n
Sattler, Schnieder un Schuster gaaf’t no nich in’t Dorp,
Doa jeder noch, wat ergend geht, sich selwer moackt,
Ook ’n blouen Linen-Kittel un de bloue Lin-Hoasen.
De Listen ook: wer nei tugetoan is un nei upgebout hät,
Wer utgetrekkt is un wuhen.
Wer tu- un astrekkt bei de Bure
Van de Knechte un van de Mäde
Un de Tarmine, wenn se trekken kän
Un wenn se antrekken mieten.
Ook all de Listen: wat de Gemeen
Voar’n Paster hät te gän un voar’n Kister,
Dat se nich te vill kreien,
Awer ook nich te wenn’g,
Un wenn’t gegän warrn mutt
Af te Johanni, Micheli odder Martini.
Listen ook: Wenn’t Bier – ‚t Fest-Bier! – mutt upgeleit warrn
Van de Gemeen un voar ‚t Gemeen:
„Umb erhoaltung guder Nabberschaft“ –
Wie’t hitt in olle Schriften,
Un ‚t hät sou guden Grund!-
Te Pingesten wenn der Pingstvoael schreit up’u Fläming:
„Pingesten Bier holn! Pingesten Bier holn!“
Ruppt e, seit unse Voader immer,
Awer bei uns hie ruppt e noch wat mehr,
Doa ruppt e, wie man seit:
„Pingesten Bier holn!
Utfup’n!
Nich betoahl’n!
Mihr hol’n!“
Doa weeten’t alle glei in de Gemeene,
Wat dat beditt, wenn der Pingstvoael schreit.
Un Listen met de Doaten noch:
Wenn se wedder mieten Grenze tiehn,
Met wat voar’n Dorp un wenn eer ‚t nächsde Moal,
Dat keener van de Grenze afpleet.
Un doa ook noch de Listen: Wer dran is met de Spritze foahr’n
Un wer wedder ran mutt an de Spritze ‚t nächste Moal,
Un wat voar Päre die künn‘ trekken,
Wenn wedder Feier utbrekkt in’t Dorp
Un’n Strauhdak up de Schiene brennt
Odder ‚t Woahnhus selwer afbrennt,
Dat ook man noch met Strouh gedeckt is
Un man leichtet Fachwark woar.
Un dat woar groote Nood,
Die woar woll ofte –
Wenn nu keen Hus mehr woar. – – –
All‘ de Listen – un noh vill mehr! –
Die der Schulte doa mutt fihr’n,
’ne groote Toahl, sou kleen dat Dorp man is
Met man vier Hifner, ’n Schulte, de Kossaten un de Da’lehner,
Doamet dat alles sine Or’nung hät,
Wat sin sall in ’ne Fläminger-Gemeene.
Un man lehrt se doamet alle kenn‘:
De Grooten un de kleene Liede,
Alle, die doa woahn‘ in’t Dorp.
Doa leien ook noch in’n Kasten drin
’n poar olle Koarten van heem
Van’n „hoogen“ un van’n „leegen“ Fläming
Bei Wittenbarg un Belzig un bei Jieterbuck.

Un jede Bache drup
Un jeder Borne, un jeder Spring un Kolk un jede Dränke;
Jeder Busch ook un jeder Barg un jede Burg un jedet Voarwark,
Un alle Wiste Marken, Dörper un de Kerchen,
Wu ook met angezeigt is,
In welchet Dorp der Paster woahnt;
Un doatu ook alle Grenzen un alle Wege un Stege,
Dat man sich terecht kann fing’n
Up’n ganzen Fläming hie bei uns deheem.
Sou steht doa der olle Biekerschrank
van’n oll‘ Schulte
Un redt alle Da‘ to mei noch immer
Van Kind an al bes hiede
Van olle olle Tid,
Wie se gud un schlecht gewest is,
Akkeroat as hiede noch,
Un – ‚t ward sou woll ook bliew’n. –
Denn ‚t kann nich immer uns de Sunne schien‘,
‚t sin up’n Erdball ook noch annern
Will‘ ook Licht hän
Un säl‘ nich man in’t Dunkere sitt’n bliew’n! –
Doa moackt ‚t uns‘ Harrgodd sou
As’t gud voar uns is un de annern:
Moal hel, moal dunker,
Moal gud, moal schlecht.
Sou kann man frehlich wannern
Ook wenn e Moal de Sunn‘ nich schient.
Man wett nu:
Is de Nacht ook duister,
‚i ward noch wedder Licht.
‚k hä ook van de olle Bieker
Un van den ollen Biekerschrank
Al ’n bettken wat geschräw’n,
Wie’t nu gedruckt steht
Up Hoogdeitsch freilich:
„Wie vor 200 Jahren
die Bibliothek eines Fläminger Erb-Lehn- und Gerichts-
Schulzen aussah.
Eine kulturhistorische „Skizze“.
In de Tidschrift „Thüringisch Sächsisch“
Voar Geschichte un Kunst van’n grooten Gelehrten
Van Professor Dr. Theo Sommerlad in Halle.
Al menger hät den Schrank begehrt,
Der dat Olle liewet sou, as ik van heem,
Un heert as ik, wie dat künn‘ räd’n
Sou ganz ganz annersch doch
As woll so’n neiet Sticke,
Wat ‚t ook is! —
As ‚t hiede menger Bure schafft.
Un ‚t paßt doch nich –
Un ‚t paßt doch nich
Voar de Buren-Stuwwe,
Un – redt ook nich –
Un redt – ook nich –
Nich to em selwer,
Un nich to mei,
Un – ook moal nich –
Wenn hei moal nich mehr is! –
To sine Kinger.
‚t sieht noa wat ut –
Un -‚t is wit hä! –
Awer ‚t is doch nischt,
‚t is nich van heem!-
‚t is nischt as Firlefanz un luter Kinkerlitzke
Un – nich de Oard van unse Oll’n.
De Eegenoard,
De Oard van heem,
De Oard van Voader un Mudder,
Wer die nich woahrt,
Der kann mei nich gefall’n!
„Ooard loatt nich van Ooard!“
„Wei sin Fläminger un wei bliewen Fläminger!“
Wei stehn tesam‘
Feste un trei un unerschittert,
Eenfach un woahr,
As ook unse Kerche up’n Fläming un der Eekboom steht,
Wie der Storm ook brust
Un wie’t ook wejet un drejet ringsrum!
Met’n Woahlspruck van unse Väder
Will wei ook alltid gehn un stehn:
„Eendracht nährt!
Unfriede vertährt!
Un – Eenigkeed moackt stark!“ – – –
Min Voader as flämscher Erv-Gerichts-Lehn-Schulte,
Min Oahn un Uroahn, mine Voarfoahrn alle
’ne lange, lange Reihe,
’n ganzet Geschlechte steht doa in’n Biekerschrank voar mei
Un – redt Tu mei! –
Jou: ’n ganzet Dorp un äl’ste Tiden
Stehn up voar mei,
Wenn ik voar den Schrank henträde,
Der doa voar mei steht.
‚t is mei’n Heeligdum van heem
Der olle Biekerschrank
Un wiest mei ook – sou as de Kerchtormspitze!
Van heem noa heem!
Wu die al sin, die hie die Bieker geschräwen hän un gelest,
Die alle al voarut gegehn
Doa hen, wu wei uns weddersiehn:
Heem! Noa heem!
Un – Kinger! Kummt de Nood voar jou moal groot:
Hoallt den Schrank jou wert, den Schrank van’n oll‘ Kister
Un ward’t jei ook moal wedder
In dat, wat jei ook warrn meegt:
Meester!
Hoallt jou den Schrank in Ehr’n, den oll‘ Biekerschrank
Der jou noch vill kann lehr’n! –
Doa ruht der Segen van joue Oahnen drin
Un ward bei jou ook bliewen,
Bes ‚t ook voar jou
Van heem noa heem
Ward gehn, as ‚t olle groote Buk uns lehrt,
Dat Buk der Bieker
Up’n Biekerschrank.

***